Patriottentijd 1784-1794

Na het vertrek van de Fransen in 1673 werd Willem III stadhouder. Hij overleed in 1702; kinderloos. Veel gewesten waaronder Gelre zaten zonder stadhouder. Met name in steden in Gelderland, waaronder Harderwijk, leidde dit tot de opleving van anti-orangistische gevoelens. De gilden en ambachtslieden eisten hun plek op in het lokale bestuur (‘nieuwe plooi’) tegenover de oude garde van orangisten (‘oude plooi’). Deze politieke strijd staat ook bekend als de Plooierijen (1702-1708) of Gelderse Plooierijen.

Patriotten waren burgers die de democratisering van het landsbestuur maar ook van de stedelijke magistraat wilden stimuleren. Ze wilden een eind maken aan de absolute macht van de stadhouder, de prins van Oranje-Nassau. In Harderwijk waren de orangisten vooral te vinden onder de vissers en militairen. De patriotten waren met name burgers, ( onder hen Jan Gelderman jr.)  schepenen, predikanten, veel rooms-katholieken en de meeste hoogleraren, onder wie Herman Daendels en Bernardus Nieuhoff. Ook de burgermeester was een patriot.

Toen in deze jaren een drietal schepenen vervangen werd door patriotten, wilde stadhouder Willem V met zijn ruiterij in 1787 voorkomen dat de stad in hun handen viel. Er braken onlusten uit en het plan van Willem werd afgeblazen. In het jaar daarop was het weer onrustig in de stad. Ruiten van 60 huizen van patriotten werden ingegooid, en negen huizen, met name in de Donkerstraat, werden geplunderd.

In 1787 probeerden de patriotten de macht over te nemen en de stadhouder af te zetten. Zij organiseerden zich in het hele land in ‘vrijkorpsen’, een soort verenigingen voor gewapende burgers. Willem V week uit naar Nijmegen.

Wilhelmina, de vrouw van stadhouder Willem V, vroeg uiteindelijk hulp aan haar broer. Die broer was de Pruisische koning Frederik Willem II. Op 13 september 1787 trokken Pruisische troepen de Republiek binnen om de patriotten uit te schakelen. Dat lukte zonder al te veel problemen. Door de Pruisische inval verlieten veel patriotten de Republiek en vluchtten naar Noord-Frankrijk. Onder hen de Harderwijker Jan Gelderman. Samen met Franse troepen kwamen ze in 1795 terug in het vaderland.