Joodse gemeenschap (vanaf 1657)

Aan het eind van de zestiende eeuw woonde er in Harderwijk een klein groepje joden. Nog in 1657 werd echter een jood de stad Harderwijk uitgezet met als argument ‘joden mogen alhier niet wonen’, dat stond kennelijk in een voorschrift van de stad. Tien jaar later was het klimaat verbeterd en kreeg een joodse slager een woonvergunning van het stadsbestuur. Vanaf 1690 mochten joden zich voortaan officieel in Harderwijk vestigen. Vermoedelijk heeft de aanwezigheid van de Gelderse Academie (de universiteit, 1648-1812) hierin een rol gespeeld. Die kon geen joodse studenten afwijzen.

In 1762 vaardigde het Harderwijker stadsbestuur een reglement uit waarin stond dat joden burgerrechten konden krijgen. Abraham Gabriëls, een geldhandelaar uit Amsterdam, was een van de eerste Harderwijker joden die van deze mogelijkheid gebruikmaakte. Hij speelde in die tijd een hoofdrol in een groots opgezette loterij om geld bij elkaar te krijgen voor de bouw van een nieuwe haven. Pas in 1796, in de Bataafs-Franse tijd, werden alle beperkingen tegen joden opgeheven. Niet alleen in Harderwijk, maar in het hele land.

In 1759 huurden ze een speciaal daartoe ingerichte kamer om godsdienstoefeningen te houden. Een eerste synagoge werd in 1773 in gebruik genomen. Een
echte synagoge werd in 1817 in een pand aan de Jodenkerksteeg ingericht, op de hoek van de Kleine Marktstraat. Maar dit gebouw stond al snel op instorten. In 1840 werd het herbouwd en het gebouw heeft tot aan de Tweede Wereldoorlog als synagoge dienst gedaan. Tijdens de oorlog werd het interieur gesloopt. Momenteel is op de eerste verdieping een expositie ingericht met diverse objecten uit de Joodse traditie. Omstreeks 1852 werd de joodse begraafplaats aan de Veldkamp in gebruik genomen. In 1855 stichtte de joodse gemeenschap ook een eigen school.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn heel veel joden omgekomen. Eenentwintig van de negenendertig Harderwijker joden overleefden de oorlog niet. Hun namen staan op een plaquette aan de synagoge. Het lijkt wel of de plaquette beschadigd is, of er een stuk van de steen is verdwenen. Het ontbrekende stuk herinnert echter aan dát deel van de joodse bevolking van Harderwijk dat uit ‘ons midden is weggerukt’, zoals er vermeld staat.